Trong nhiều thập kỷ, trật tự tài chính toàn cầu vận hành dựa trên một giả định bất biến: đồng USD là phương tiện thanh toán và dự trữ trung tâm, còn hệ thống viễn thông tài chính quốc tế SWIFT cùng mạng lưới ngân hàng đại lý là hạ tầng huyết mạch. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của các dự án tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (mCBDC), điển hình là mBridge, đang đặt nền móng cho những cấu trúc thanh toán đa phương hoàn toàn mới. Đằng sau bước tiến công nghệ này không đơn thuần là câu chuyện tối ưu hóa chi phí giao dịch, mà là nỗ lực định hình lại cán cân quyền lực tiền tệ và sự phân mảnh sâu sắc của hệ thống tài chính toàn cầu.
Cấu trúc mBridge và tham vọng tái định hình thanh toán xuyên biên giới
Dự án mBridge, do Trung tâm Đổi mới của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) cùng các ngân hàng trung ương khởi xướng, ứng dụng công nghệ sổ cái phân tán (DLT) nhằm hiện thực hóa các giao dịch thanh toán xuyên biên giới theo thời gian thực (PvP). Về mặt kỹ thuật, nền tảng này cho phép các ngân hàng thương mại giao dịch trực tiếp bằng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương tương ứng, loại bỏ nhu cầu duy trì các tài khoản Nostro/Vostro và cắt giảm sự phụ thuộc vào các ngân hàng đại lý trung gian thanh toán bằng USD.
Vấn đề này đang tạo ra những luồng tranh luận đa chiều trên trường quốc tế:
- Góc nhìn từ các nền kinh tế thúc đẩy hạ tầng mới: Việc xây dựng một kênh thanh toán song song giúp giảm thiểu đáng kể chi phí trung gian, rút ngắn thời gian xử lý từ vài ngày xuống vài giây, đồng thời hạn chế rủi ro tỷ giá và sự lan truyền của các cú sốc tiền tệ từ phương Tây. Về mặt chiến lược, đây là lớp phòng vệ cần thiết trước nguy cơ bị gián đoạn tiếp cận hệ thống thanh toán quốc tế khi căng thẳng địa chính trị leo thang.
- Góc nhìn từ các định chế tài chính và nhà hoạch định chính sách phương Tây: Giới quan sát bày tỏ lo ngại về tính minh bạch, các chuẩn mực phòng chống rửa tiền (AML) và tài trợ khủng bố (CFT) khi các luồng vốn dịch chuyển ngoài tầm giám sát truyền thống. Bên cạnh đó, sự suy giảm vai trò giám sát của USD có thể làm xói mòn hiệu lực của các biện pháp trừng phạt kinh tế đa phương vốn được dùng như một công cụ duy trì trật tự an ninh quốc tế.
Động lực phi USD hóa và nguy cơ phân mảnh hạ tầng tài chính
Nhu cầu tìm kiếm các giải pháp thanh toán thay thế đã tăng tốc đáng kể sau những biến động địa chính trị lớn vài năm gần đây, khi các biện pháp phong tỏa dự trữ ngoại hối và ngắt kết nối SWIFT được áp dụng trên diện rộng. Các quốc gia có quy mô thương mại lớn tại châu Á và Trung Đông nhận thấy sự cấp thiết phải đa dạng hóa kênh thanh toán nhằm bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia.
Sự mở rộng thành viên của mBridge, cùng việc các nền kinh tế xuất khẩu năng lượng chủ chốt cân nhắc tham gia, báo hiệu một xu hướng chuyển dịch thực chất. Thay vì một hệ thống thống nhất toàn cầu, thế giới đang chứng kiến sự hình thành của các khối thanh toán mang tính khu vực và song phương, nơi các đồng nội tệ được sử dụng trực tiếp để thanh toán các dòng hàng hóa thiết yếu như năng lượng và nguyên vật liệu sản xuất.
Tình thế lưỡng nan của hệ thống ngân hàng Việt Nam
Đối với Việt Nam, quốc gia có độ mở kinh tế thuộc nhóm cao hàng đầu khu vực, sự phân mảnh của hạ tầng tài chính đặt các cơ quan quản lý và hệ thống ngân hàng thương mại vào một bài toán chiến lược phức tạp:
- Phụ thuộc sâu vào thị trường USD: Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với thặng dư thương mại đáng kể. Phần lớn doanh thu xuất khẩu của các doanh nghiệp trong nước vẫn được định giá và thanh toán bằng USD. Hệ thống ngân hàng Việt Nam duy trì mối liên kết chặt chẽ với các định chế tài chính phương Tây và bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực quốc tế để bảo toàn khả năng tiếp cận thị trường vốn toàn cầu.
- Áp lực gắn kết chuỗi cung ứng với khu vực: Ở chiều ngược lại, Trung Quốc và các nước ASEAN là nguồn nhập khẩu nguyên phụ liệu, máy móc lớn nhất để phục vụ sản xuất. Xu hướng gia tăng thanh toán bằng đồng nội tệ trong các giao dịch thương mại song phương đòi hỏi các ngân hàng Việt Nam phải nâng cao năng lực thanh khoản và quản trị rủi ro cho các đồng tiền khu vực, đặc biệt là đồng Nhân dân tệ.
- Nguy cơ từ sự lưỡng cực hạ tầng: Nếu đứng ngoài hoàn toàn các sáng kiến như mBridge, các ngân hàng trong nước có thể đánh mất lợi thế về chi phí và tốc độ trong dòng chảy thương mại nội khối châu Á. Ngược lại, việc tham gia quá sớm hoặc thiếu thận trọng có thể làm gia tăng rủi ro tuân thủ quy định kiểm soát luồng vốn và chịu sự giám sát khắt khe hơn từ các đối tác phương Tây.
Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra cho hệ thống tài chính Việt Nam không phải là chọn bên giữa các hạ tầng thanh toán, mà là xây dựng năng lực thích ứng linh hoạt. Điều này bao gồm việc hoàn thiện khung pháp lý thử nghiệm cho tiền kỹ thuật số quốc gia, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ lõi của hệ thống ngân hàng, và đa dạng hóa có kiểm soát các công cụ thanh toán quốc tế.
Liệu sự trỗi dậy của các mạng lưới thanh toán kỹ thuật số khu vực sẽ từng bước làm xói mòn vị thế thống trị của đồng USD, hay ngược lại, sẽ thúc đẩy các định chế tài chính truyền thống tự tái cấu trúc để duy trì quyền lực trong kỷ nguyên số?
📍 trinhtiendat.com
🔗 Fanpage: https://www.facebook.com/profile.php?id=100084747521781
🔗 Website: https://trinhtiendat.com/
