Trong bối cảnh quá trình chuyển dịch năng lượng xanh và cách mạng bán dẫn diễn ra với tốc độ chưa từng có, cuộc cạnh tranh quyền lực giữa các siêu cường không còn giới hạn ở các tuyến hàng hải hay thị trường tài chính, mà đã mở rộng sang lòng đất. Đất hiếm cùng các nhóm khoáng sản chiến lược đang trở thành tâm điểm của những tính toán địa kinh tế sâu rộng. Sở hữu tài nguyên dồi dào là một lợi thế, nhưng việc thiếu hụt năng lực tinh chế sâu đang đặt nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, trước bài toán chiến lược đầy thách thức.
Toàn cảnh cuộc đua khoáng sản chiến lược Mỹ – Trung
Trong nhiều thập kỷ, chuỗi cung ứng vật liệu công nghệ cao toàn cầu đã hình thành một cấu trúc phụ thuộc sâu sắc. Phía Trung Quốc, nhờ chiến lược công nghiệp bài bản từ sớm, chi phí môi trường nội hóa thấp và hệ sinh thái kỹ thuật hoàn chỉnh, đã nắm giữ phần lớn năng lực tinh chế và tách chiết các nguyên tố đất hiếm trên thế giới. Bắc Kinh nhìn nhận việc kiểm soát chuỗi cung ứng này là một công cụ đòn bẩy kinh tế tự nhiên và là lá chắn chiến lược trong bối cảnh các biện pháp hạn chế thương mại từ phương Tây gia tăng.
Ở chiều ngược lại, Hoa Kỳ và các đồng minh phương Tây đang nỗ lực tái định hình chuỗi cung ứng theo hướng giảm thiểu rủi ro (de-risking). Washington thúc đẩy các sáng kiến liên minh khoáng sản, tài trợ nghiên cứu công nghệ tách chiết mới và tìm cách đa dạng hóa nguồn cung từ các quốc gia thân thiện (friend-shoring). Động lực của phương Tây xuất phát từ mối lo ngại về an ninh quốc gia, khi các ngành công nghiệp then chốt như xe điện, tua-bin gió, vi mạch và khí tài quân sự đều phụ thuộc vào nguồn vật liệu này.
Sự đối đầu giữa hai luồng tư duy một bên muốn bảo vệ vị thế trung tâm công nghiệp đã dày công xây dựng, một bên muốn thoát khỏi sự phụ thuộc độc quyền đã đẩy thị trường nguyên liệu thô vào tình trạng phân mảnh và tiềm ẩn nhiều biến động.
Nút thắt công nghệ tinh chế và chuỗi giá trị toàn cầu
Một ngộ nhận phổ biến là quốc gia nào có mỏ khoáng sản lớn thì quốc gia đó nắm giữ quyền lực thị trường. Trên thực tế, giá trị kinh tế và quyền lực địa chính trị thực sự lại nằm ở công đoạn tinh chế và chế tạo hợp kim chuyên dụng, chứ không nằm ở khâu khai thác quặng thô.
- Khâu khai thác quặng chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng chuỗi giá trị và thường đi kèm chi phí môi trường rất lớn.
- Khâu chế biến sâu đòi hỏi công nghệ hóa học phức tạp, quy trình kiểm soát phóng xạ nghiêm ngặt và bí quyết công nghệ được bảo hộ chặt chẽ.
- Khâu sản xuất nam châm vĩnh cửu và linh kiện chính xác là nơi tập trung phần lớn giá trị thặng dư kinh tế.
Nhiều quốc gia giàu trữ lượng nhận ra rằng nếu chỉ dừng lại ở việc xuất khẩu tinh quặng, họ không những không thu được bao nhiêu thặng dư mà còn gánh chịu hậu quả sinh thái nặng nề, đồng thời vẫn phải nhập khẩu các sản phẩm công nghệ cao với giá đắt đỏ từ các trung tâm chế biến nước ngoài.
Vị thế và rủi ro địa kinh tế của Việt Nam
Việt Nam được các tổ chức quốc tế đánh giá là sở hữu trữ lượng đất hiếm và một số khoáng sản chiến lược vào nhóm hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, sự giàu có về tài nguyên tiềm năng này đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức nghiêm trọng:
- Thách thức về công nghệ và môi trường: Năng lực chế biến sâu trong nước hiện còn hạn chế. Quy trình tuyển quặng và tách chiết các oxit đất hiếm đòi hỏi kỹ thuật cao để đạt độ tinh khiết công nghiệp mà không gây hủy hoại hệ sinh thái xung quanh.
- Rủi ro bị kẹt giữa làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng: Cả Hoa Kỳ và các đối tác đều mong muốn hợp tác với Việt Nam để đa dạng hóa nguồn cung ngoài Trung Quốc. Tuy nhiên, nếu không có chiến lược rõ ràng, chúng ta có thể rơi vào bẫy trở thành nguồn cung cấp nguyên liệu thô đơn thuần hoặc chịu sức ép chính sách từ các bên.
- Bài toán quản trị và dòng vốn đầu tư: Khai thác khoáng sản đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài và sự minh bạch trong cấp phép nhằm tránh thất thoát tài nguyên quốc gia.
Việc hợp tác quốc tế để chuyển giao công nghệ tinh chế sâu là con đường tất yếu, nhưng đòi hỏi sự khéo léo trong đàm phán để bảo đảm Việt Nam từng bước làm chủ quy trình, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa thay vì chỉ nhượng quyền khai thác.
Lối đi nào cho bài toán tài nguyên và công nghệ?
Để chuyển hóa tiềm năng lòng đất thành sức mạnh kinh tế thực chất, giới chuyên gia cho rằng cần một chiến lược công nghiệp tổng thể thay vì những giải pháp tình thế:
- Hoàn thiện khung khổ pháp lý nghiêm ngặt về khai thác và bảo vệ môi trường, chấm dứt hoàn toàn tình trạng xuất khẩu quặng thô hoặc quặng chế biến sơ sài.
- Gắn kết chặt chẽ việc cấp quyền khai thác mỏ với cam kết chuyển giao công nghệ tinh chế sâu và xây dựng nhà máy chế tạo thành phẩm ngay tại Việt Nam.
- Đầu tư bài bản cho nghiên cứu khoa học vật liệu tại các viện trường trong nước, từng bước hình thành đội ngũ chuyên gia luyện kim và hóa học chất lượng cao.
Khoáng sản nằm dưới lòng đất là tài sản hữu hạn của nhiều thế hệ. Liệu chúng ta sẽ tận dụng được nguồn tài nguyên này để bứt phá lên nấc thang giá trị cao hơn trong nền kinh tế toàn cầu, hay sẽ để nó trở thành gánh nặng sinh thái và điểm nghẽn địa kinh tế trong tương lai?
📍 trinhtiendat.com
🔗 Fanpage: https://www.facebook.com/profile.php?id=100084747521781
🔗 Website: https://trinhtiendat.com/
