Giữa lúc Tổng thống Myanmar Min Aung Hlaing đang có chuyến thăm chính thức Việt Nam, dư luận khu vực mới chợt để ý rằng một quốc gia nghèo, đang chìm trong nội chiến suốt năm năm qua, lại đang trở thành tâm điểm của không ít toan tính chiến lược từ các nước lớn. Câu chuyện Myanmar, nhìn kỹ, không chỉ là chuyện nội bộ của một nước láng giềng, mà là một lát cắt hiếm hoi để thấy rõ cách các cường quốc châu Á đang định hình lại luật chơi khu vực, khi những chuẩn mực cũ về chủ quyền và không can thiệp đang bị viết lại từng ngày.
Vì sao một nước nghèo, đang nội chiến, lại là ô cờ đắt giá
Sức nặng của Myanmar trên bàn cờ khu vực không đến từ nội lực của chính nó, mà từ vị trí địa lý và những gì nằm dưới lòng đất của nó.
Trước hết là chuyện lối thoát ra biển. Trung Quốc từ lâu đã canh cánh nỗi lo về eo biển Malacca — tuyến hàng hải huyết mạch mà phần lớn dầu khí nhập khẩu của nước này phải đi qua, và cũng là nơi hải quân Hoa Kỳ có thể phong tỏa dễ dàng nếu xảy ra xung đột quanh vấn đề Đài Loan. Cảng nước sâu Kyaukphyu bên bờ Ấn Độ Dương của Myanmar, cùng hệ thống ống dẫn dầu khí chạy thẳng về Côn Minh, chính là lời giải cho nỗi lo đó — mỗi năm hàng chục triệu thùng dầu và hàng tỷ mét khối khí đi qua ngả này, né hẳn Malacca. Đây không đơn thuần là một dự án kinh tế trong khuôn khổ Vành đai – Con đường, mà là một khoản bảo hiểm an ninh năng lượng của Bắc Kinh.
Thứ hai, ít người để ý hơn nhưng không kém phần quan trọng: bang Kachin ở miền Bắc Myanmar cung cấp gần phân nửa lượng đất hiếm hạng nặng của toàn thế giới — nguyên liệu không thể thiếu cho xe điện, tuabin gió, và cả công nghiệp quốc phòng. Điều đáng nói là các mỏ này không nằm trong tay chính quyền Naypyidaw, mà do Quân đội Độc lập Kachin (KIA), một lực lượng vũ trang sắc tộc đối lập, kiểm soát. Trung Quốc mua đất hiếm thẳng từ KIA, đóng – mở biên giới tùy lúc cần gây sức ép hay cần hàng. Nói cách khác, Bắc Kinh không cần chọn phe thắng ở Myanmar. Họ có thể làm ăn với cả hai phía cùng lúc — một vị thế mà không cường quốc nào khác trong cuộc chơi này có được.
Năm năm từ đảo chính đến một chính phủ được quốc tế miễn cưỡng chấp nhận
Câu chuyện bắt đầu từ cuộc đảo chính tháng 2/2021, khi tướng Min Aung Hlaing lật đổ chính phủ dân cử của bà Aung San Suu Kyi. ASEAN khi đó có phản ứng hiếm hoi và khá cứng rắn với truyền thống đồng thuận – không can thiệp của khối: loại ông khỏi các hội nghị cấp cao, đưa ra “Đồng thuận 5 điểm” yêu cầu chấm dứt bạo lực và đối thoại — một thỏa thuận mà quân đội Myanmar gần như phớt lờ hoàn toàn suốt nhiều năm sau đó.
Giai đoạn 2023-2024 là lúc chính quyền quân sự đứng trước nguy cơ sụp đổ thật sự. Liên minh các lực lượng kháng chiến (Three Brotherhood Alliance) chiếm được nhiều thị trấn chiến lược, áp sát Mandalay — thành phố lớn thứ hai đất nước. Chính vào lúc này, Trung Quốc can thiệp, gây sức ép buộc các nhóm vũ trang sắc tộc dưới ảnh hưởng của mình phải chùn tay, giúp quân đội Myanmar tái chiếm được các vị trí then chốt như Lashio. Không phải vì Bắc Kinh yêu quý chính quyền quân sự, mà vì một Myanmar sụp đổ hoàn toàn, rơi vào tay các lực lượng không kiểm soát được, còn rủi ro hơn nhiều so với một chính quyền yếu nhưng biết điều.
Sau khi tình hình được ổn định phần nào, chính quyền Myanmar tổ chức cuộc bầu cử ba giai đoạn, hoàn tất ngày 25/1/2026 — giới quan sát quốc tế gọi thẳng đây là một “cuộc bầu cử được dàn dựng”, khi đảng thân quân đội USDP thắng áp đảo với 232/263 ghế hạ viện. ASEAN phản ứng bằng một tuyên bố nhạt nhòa “ghi nhận” cuộc bầu cử. Nhưng chỉ hai tháng sau, ngày 3/4/2026, Quốc hội mới bầu Min Aung Hlaing làm Tổng thống, và ông chính thức nhậm chức ngày 10/4/2026 — khép lại năm năm cầm quyền dưới danh nghĩa quân sự, mở ra một tư cách dân sự trên giấy tờ.
Bàn cờ của các nước lớn hôm nay
Từ đây, phản ứng của các cường quốc mới thật sự đáng chú ý.
Trung Quốc không cần thắng dứt điểm, chỉ cần không ai khác thắng dứt điểm thay mình. Chiến lược của Bắc Kinh, như đã nói, là giữ cho tình trạng hỗn loạn ở mức có kiểm soát — vừa đủ để không nước nào khác thiết lập được ảnh hưởng thay thế, vừa đủ ổn định để các dự án hạ tầng và dòng chảy đất hiếm không bị gián đoạn quá lâu.
Hoa Kỳ gần như rút khỏi bàn cờ này. Không phải vì đánh giá thấp Myanmar, mà vì băng thông chiến lược của Washington đang dồn hết cho Đài Loan, Biển Đông, và cuộc đua công nghệ với Trung Quốc. Cấm vận với chính quyền Myanmar vẫn còn trên giấy, nhưng không đi kèm nguồn lực ngoại giao thực chất nào — Myanmar trở thành một quân cờ mà Mỹ chấp nhận nhường lại, để giữ sức cho những mặt trận được xem là quan trọng hơn.
Ấn Độ chơi phòng thủ, không phải tấn công. Dự án hành lang Kaladan của New Delhi, với cảng Sittwe chỉ cách Kyaukphyu vỏn vẹn 105km, chạy gần như song song với tuyến của Trung Quốc, nhưng chậm hơn và nhỏ hơn nhiều lần về quy mô vốn. New Delhi hiểu rõ mình không thể hất Trung Quốc ra khỏi Myanmar, nên mục tiêu chỉ là giữ một chỗ đứng, không để Bắc Kinh độc chiếm hoàn toàn không gian chiến lược này.
Nga đóng vai trò phụ nhưng ổn định — bán vũ khí cho quân đội Myanmar, hậu thuẫn ngoại giao tại Hội đồng Bảo an cùng Trung Quốc, đủ để có mặt trên bàn cờ mà không cần định hình cuộc chơi.
Khu vực chạy đua bình thường hóa, ASEAN chia làm hai phe
Trong nội bộ ASEAN, ranh giới cũng lộ rõ. Indonesia, Malaysia, Singapore vẫn giữ lập trường nguyên tắc, coi trọng “Đồng thuận 5 điểm” dù nó gần như bất động suốt năm năm qua. Ngược lại, Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam nghiêng về hướng thực dụng, ưu tiên duy trì đối thoại trực tiếp hơn là cô lập.
Thái Lan là nước sốt sắng nhất, và lý do rất cụ thể: gần 2.400km biên giới chung, hàng triệu lao động Myanmar là một phần không thể thiếu của nền kinh tế Thái, cộng thêm vấn nạn ma túy và các khu lừa đảo trực tuyến dọc biên giới — những vấn đề không thể giải quyết nếu không có kênh đối thoại thẳng với Naypyidaw, bất kể ai cầm quyền ở đó. Chính Thái Lan là nước ASEAN đầu tiên cử lãnh đạo cấp cao thăm Myanmar ngay sau khi chính phủ mới ra mắt hồi tháng 4/2026.
Nhiều khả năng trong năm 2027, Myanmar sẽ được mời tham dự đầy đủ trở lại các hội nghị thượng đỉnh ASEAN ở cấp lãnh đạo — không phải vì xung đột nội bộ đã được giải quyết, phần lớn lãnh thổ ở Rakhine, Kachin và bang Shan vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của chính quyền trung ương, mà vì cả khối đã hết kiên nhẫn chờ đợi và chọn cách hợp thức hóa hiện trạng. “Đồng thuận 5 điểm” nhiều khả năng sẽ không bị tuyên bố hủy bỏ, nhưng sẽ bị làm rỗng ruột dần, chỉ còn là cái khung giữ thể diện cho những nước từng phản đối mạnh mẽ nhất. Khoảng cách giữa cách tiếp cận thực dụng của ASEAN và lập trường cấm vận, không công nhận của phương Tây, vì thế, sẽ ngày càng nới rộng.
Việt Nam và Myanmar: một mối quan hệ chưa bao giờ cần “nối lại”
Cần đính chính một điểm dễ gây hiểu lầm: Việt Nam và Myanmar không phải đang “nối lại” quan hệ ngoại giao. Hai nước thiết lập quan hệ từ năm 1975 và duy trì liên tục suốt nửa thế kỷ qua, kể cả trong giai đoạn khó khăn nhất sau đảo chính 2021 — khi ấy, các doanh nghiệp lớn của Việt Nam như Viettel, BIDV, THACO vẫn kiên trì bám trụ thị trường Myanmar, giữ thương mại song phương ở mức khoảng 500 triệu USD mỗi năm.
Điều đang thực sự diễn ra là một bước làm nóng lại và nâng tầm quan hệ, đúng vào thời điểm Myanmar bước qua giai đoạn chuyển tiếp chính trị. Chuyến thăm Việt Nam lần này của Tổng thống Min Aung Hlaing, diễn ra từ ngày 4 đến 6/9/2026, là chuyến công du nước ngoài đầu tiên của ông trên cương vị Tổng thống dân sự, và Việt Nam là một trong những nước đón ông bằng nghi thức trọng thị nhất khu vực. Đây không phải ngẫu nhiên. Việt Nam đang tận dụng đúng khoảng trống mà Hoa Kỳ để lại, giữ vững vị thế của một trong những đối tác thương mại – đầu tư hàng đầu tại Myanmar, trong khi vẫn tránh được thế phải chọn phe giữa Trung Quốc và các nước phương Tây trong vấn đề công nhận chính quyền Naypyidaw.
Thời điểm cũng không phải tình cờ. Năm 2027 đánh dấu mười năm Việt Nam và Myanmar nâng cấp quan hệ lên Đối tác Hợp tác Toàn diện, và Tổng thống Myanmar đã ngỏ lời mời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm đáp lễ đúng dịp này. Đây chính là cửa sổ để Việt Nam khóa chặt các thỏa thuận kinh tế, hạ tầng trước khi toàn khối ASEAN bình thường hóa hoàn toàn với Myanmar — một khi cánh cửa ấy mở rộng cho tất cả, lợi thế của người đến trước sẽ không còn nhiều ý nghĩa.
Xét cho cùng, cách Việt Nam ứng xử với Myanmar hôm nay là một phiên bản thu nhỏ của chính chiến lược mà Việt Nam vẫn áp dụng với các nước lớn: không đặt cược toàn bộ vào một khuôn khổ đa phương duy nhất, giữ quan hệ song phương làm vốn liếng riêng, và luôn để ngỏ khả năng điều chỉnh khi bàn cờ khu vực thay đổi. Chỉ khác một điều — lần này, Việt Nam không còn là quân cờ bị các nước lớn tính toán, mà đang đóng vai người quan sát và tranh thủ chính bàn cờ ấy.
Fanpage: https://www.facebook.com/profile.php?id=100084747521781
Website: https://trinhtiendat.com/
Ẩn bớt
