Nằm trong sáng kiến chiến lược Vành đai và Con đường của Trung Quốc, tuyến đường sắt trên đất liền kết nối Trung Quốc qua Lào, Thái Lan, Malaysia và điểm cuối ở Singapore (tuyến chính) đã và đang nhận được nhiều sự quan sát, chú ý của giới chuyên môn (bên cạnh đó là 2 tuyến đường dự phòng Trung Quốc – Việt Nam – Campuchia – Thái Lan – Malaysia – Singapore hoặc tuyến Trung Quốc – Myanmar – Thái Lan – Malaysia – Singapore).
Tuyến đường chính, hay còn được gọi là tuyến Côn Minh – Singapore đã trở thành một trong những đường sắt xuyên Á được quy định theo Hiệp định mạng lưới đường sắt xuyên Á có chữ ký của 17 nước châu Á và Âu Á có chiều dài toàn tuyến ước tính 3.900 km, sử dụng khổ đường sắt 1.435 mm.
Ý nghĩa chiến lược của Con đường tơ lụa “sắt” này xuất phát từ mục đích của Trung Quốc muốn đa dạng hóa con đường vận chuyển hàng hóa từ châu Âu, châu Phi, Trung Đông qua Ấn Độ Dương và đến Trung Quốc, rút ngắn thời gian vận chuyển, tiết giảm chi phí vận chuyển và đồng thời gây ảnh hưởng bao trùm, chi phối tới toàn bộ các quốc gia Đông Nam Á, xa hơn nữa tạo sức ép lên các quốc gia Đông Bắc Á khác như Nhật Bản, Hàn Quốc trong trường hợp có biến cố tắc nghẽn trên tuyến đường biển thông thương qua eo Mallacca (Singapore).
Trong khi tuyến đường sắt từ Thái Lan qua Malaysia đến Singapore đã và đang vận hành thì việc chỉ cần bổ sung thêm tuyến đường sắt Trung Quốc – Lào và từ Lào đến Thái Lan sẽ là miếng “Lego” cuối cùng nhằm hiện thực hóa tham vọng này của Trung Quốc.
1. Chặng khởi đầu Côn Minh (Trung Quốc) – Vientiane (Lào)
Dự án này được Trung Quốc và Lào tiến hành nghiên cứu từ năm 2009 và chính thức triển khai từ 2016.
Ngày 03/12/2021, tuyến đường sắt này chính thức được cắt băng khánh thành sau 5 năm thi công.
Việc hoàn thành tuyến đường sắt này được các chuyên gia ước tính giúp giảm chi phí vận chuyển hàng hóa từ 30%-40% so với vận chuyển theo đường bộ và thời gian di chuyển từ Vientiane tới biên giới Trung Quốc được giảm từ 2 ngày xuống còn hơn 3 giờ đồng hồ. Asia Times cho biết theo thỏa thuận giữa hai bên năm 2016, Trung Quốc nắm giữ 70% liên doanh, Lào giữ 30% còn lại. Do đây là dự án theo hợp đồng xây dựng – chuyển giao – kinh doanh (BOT), Chính phủ Lào sẽ tiếp nhận khai thác và nhận 100% lợi nhuận sau 50 năm nữa.
Dự án đường sắt này được Lào xem là dự án lịch sử bởi:
- Nó hiện thực hóa chiến lược đưa Lào từ một quốc gia không giáp biển có cơ hội trở thành một quốc gia liên kết giao thông vận tải trong khu vực. Từ tuyến đường sắt này, Lào dự kiến sẽ tiếp tục mở rộng kết nối tiếp các tuyến đến Việt Nam, Campuchia, Thái Lan.
- Hiện thực hóa giấc mơ triển khai tuyến đường sắt xuyên Lào được người Pháp dự trù quy hoạch giai đoạn đô hộ đầu thế kỷ 20.
- Tổng ngân sách dự án lên đến 6 tỷ USD (chiếm 31.9% GDP của Lào, năm 2021 là 18.8 tỷ USD theo dữ liệu của World Bank) cho thấy một sự đặt cược lớn và chấp nhận rủi ro kèm kỳ vọng dài hạn của giới tinh hoa Lào.
Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích cho biết, cần tiếp tục quan sát trong ít nhất 5 năm tới để đánh giá hiệu quả thực sự của tuyến đường sắt này tác động đến kinh tế Lào như thế nào.
2. Chặng Vientiane (Lào) – Nong Khai (Thái Lan)
Tháng 8/2008, Chính phủ Lào và Thái Lan đã ký kết thỏa thuận Giai đoạn 1 của dự án liên kết đường sắt Lào-Thái trên cơ sở nguồn vốn vay cùng viện trợ không hoàn lại từ Tổ chức hợp tác các quốc gia láng giềng Thái Lan NEDA trị giá 197 triệu bath (tương đương 5.3 triệu USD). Tuyến đường sắt phía Lào, nối ga Thanaleng tới biên giới Thái Lan có tổng chiều dài 3.5Km và sử dụng khổ 1000mm.
Năm 2012, Lào tiếp tục vay từ NEDA khoản vốn 1.65 tỷ bath (tương đương 45 triệu USD) để tiếp tục thực hiện giai đoạn 2 bao gồm 2 năm để xây dựng hệ thống kho, bãi. Ga Thanaleng (trị giá 655 triệu bath, tương đương 17.8 triệu USD) đã hoàn thành vào năm 2015. Phần còn lại của giai đoạn 2, là xây dựng đoạn đường sắt dài 7.5 Km nối ga Thanaleng đến ga Vientiane tại bản Khamsavath, quận Xaysettha (ga Vientiane đã được đổi tên thành ga Khamsavath), khởi công vào tháng 10/2019 và dự định ban đầu hoàn thành vào tháng 12/2021, cùng thời điểm hoàn thành của tuyến đường sắt Lào-Trung nhưng đã bị trễ hạn nhiều lần.
Tuyến đường sắt này khi hoàn thành sẽ giúp vận chuyển hàng hóa liên tục từ Vientiane đến Nongkhai thay vì phải vận chuyển bằng xe tải từ Ga phía Nam Vientiane tới Cảng cạn Thanaleng rồi từ đó mới vận chuyển bằng đường sắt sang biên giới Thái Lan. Để hoàn thiện kết nối tuyến đường sắt Thái Lan – Lào và Lào – Trung Quốc, ngày 01/07/2022, một trạm thay đổi đường ray từ khổ 1000mm sang 1435 mm đã chính thức được khánh thành tại Khu Logistics Vientiane (VLP).
Với việc kết nối hai hệ thống đường sắt, sẽ chỉ mất hơn một ngày để vận chuyển container từ Thái Lan đến thị trường Trung Quốc, đồng thời đã giúp Trung Quốc hiện thực hóa Con đường tơ lụa “sắt” từ Côn Minh đến Singapore chỉ với 6 năm triển khai, tính từ khi triển khai dự án đường sắt Trung Quốc – Lào, năm 2016.
Để tiếp nối loạt bài này, kính mời quý vị đón xem bài tiếp theo “Tham vọng đường sắt của Lào”.
Tác giả: Trịnh Tiến Đạt
